Tư duy kinh doanh là gì — và vì sao thắng thua từ trong đầu?
Tháng 10/2024, tôi ngồi trước phiên live TikTok đầu tiên của đời mình. Đèn sáng trưng. Điện thoại dựng sẵn. Tôi nói mãi — mà giỏ hàng im như tờ. Không một đơn. Không một tiếng “ting”. Tay cầm điện thoại mà ướt mồ hôi.
Đêm đó tôi tắt live với đúng một ý nghĩ: “Chắc tại mình dở. Mặt mình không hợp lên hình.”
Hơn một năm sau, vẫn con người ấy, vẫn chiếc điện thoại ấy — có phiên tôi nhìn đơn đổ về khoảng 700 đơn mỗi giây. Số này là trải nghiệm cá nhân, không phải lời hứa cho bạn. Thứ thay đổi giữa hai phiên không phải nhan sắc, không phải vốn. Là cái đầu.
Mãi sau tôi mới hiểu: ý nghĩ “tại mình dở” mới là thứ ế nhất đêm ấy — nó khoá luôn cánh cửa sửa mọi thứ khác. Đó chính là tư duy kinh doanh: cách bạn NGHĨ về thất bại, về khách hàng, về điểm xuất phát và về chính mình — thứ quyết định hành động trước khi kỹ năng kịp lên tiếng.
Còn bạn — 11 giờ đêm, con vừa ngủ, lướt TikTok thấy người ta lên đơn ào ào. Vừa thèm, vừa tủi. Rồi tự nhủ: “Mình không có khiếu. Không có vốn. Giờ vào thì muộn rồi.” Tôi từng nói y hệt ba câu đó.
Nhưng để ý mà xem: với affiliate (tiếp thị liên kết — bán hộ ăn hoa hồng, không nhập hàng, không ôm kho), cửa vào kinh doanh online giờ gần như 0 đồng — dù sòng phẳng thì bạn vẫn trả bằng thời gian, công sức, những phiên ế trắng. Khi rào cản tiền bạc đã hạ thấp đến thế, rào cản thật còn lại nằm trong đầu.
Dưới đây là 5 dịch chuyển tôi đã phải tự đập đi xây lại — bắt đầu ngay tại đêm ế trắng đó.
Dịch chuyển 1: Ngừng hỏi “mình có dở không” — hỏi “dữ liệu đang nói gì”
Mấy đêm sau phiên ế, tôi ôm mãi ý nghĩ: “Chắc tại mặt mình không hợp lên hình.” Cay đắng, nhưng ý nghĩ ấy dễ chịu một cách lạ lùng — nếu lỗi ở gương mặt, ở cái “khiếu” trời không cho, thì tôi được phép buông. Đóng máy. Đắp chăn. Khỏi cố nữa. Mà “mình không có khiếu kinh doanh” cũng là một cái chăn như thế: ấm thật, nhưng đắp mãi thì không đi đâu được.
May là tôi không đắp. Tôi rà lại phiên live như rà từng con ốc: khung giờ, cách nói, ánh sáng, giỏ hàng, sản phẩm. Mất mấy đêm. Nguyên nhân thật lòi ra, chẳng dính gì đến gương mặt: tôi chọn sai sản phẩm — một lỗi cụ thể đến phát bực, vì cụ thể nghĩa là sửa được, học được. Còn “mình dở” thì mơ hồ, mà thứ mơ hồ thì không sửa nổi.
Đổ lỗi — cho mình hay cho hoàn cảnh — là ngõ cụt cảm xúc: kết tội con người rồi dừng ở đó. Dữ liệu không kết tội ai; nó chỉ tay vào chỗ cần sửa. “Mình có dở không?” khiến bạn nhỏ đi; “dữ liệu đang nói gì?” cho bạn việc để làm sáng mai. (Mấy đêm mổ xẻ ấy tôi kể kỹ ở bài 5 bài học từ phiên live ế trắng.)
Nên lần tới, khi phiên live vắng, bài đăng chìm — đừng viết bản án một câu cho mình. Viết ba nguyên nhân sửa được; ba dòng ấy đáng giá hơn một đêm tự trách. Gỡ xong bản án ấy, nhiều người vấp ngay bẫy khác: “để đủ điều kiện đã rồi làm.”
Dịch chuyển 2: Tư duy kinh doanh cho người mới — chiếc điện thoại trong túi là đủ
Mỗi lần chia sẻ về nghề, tôi nghe đi nghe lại ba câu: “Em không đẹp, lên hình ai xem.” “Em không có vốn.” “Giờ vào muộn rồi.” Ba câu nghe rất hợp lý. Và cả ba đều là lầm tưởng.
Tôi không cãi bằng lý thuyết. Tôi kể chuyện vợ tôi.
Lan Anh — kênh lananhdaily22 — khởi đầu là một người thường đúng nghĩa: không nổi tiếng sẵn, không ê-kíp, không một đồng quảng cáo. Vốn liếng gói gọn trong một chiếc điện thoại — đúng thứ bạn đang cầm đọc bài này. Phiên live đầu tiên, cô ấy chốt 7,6 triệu đồng doanh số. Chẳng làm ai choáng váng — nhưng là số thật, của một người thật, từ số 0 thật.
Sau này có phiên chạm gần 2 tỷ đồng — con số cô ấy tự công bố trên lananhdaily.com. Kể không để bạn tin sẽ lặp lại y hệt, mà để thấy: giữa 7,6 triệu và 2 tỷ không có phép màu nhan sắc, không cục vốn trên trời, không “thời điểm vàng” — chỉ có một người dám bắt đầu bằng đúng cái đang có.
Người chưa có tư duy kinh doanh ngồi đếm cái mình thiếu, rồi cầm bản danh sách ấy như tờ giấy phép để đứng yên. Người có tư duy kiểm kê cái mình có, rồi đi bằng đúng chừng đó. Mẹ bỉm có trải nghiệm chọn đồ cho con mà không sách nào dạy. Dân văn phòng có kỷ luật giờ giấc. Sinh viên có thời gian và cái đầu học nhanh. (Ba lầm tưởng này tôi mổ kỹ ở bài 3 lầm tưởng khiến bạn không dám bắt đầu.)
Việc tối nay: kẻ một cột “cái đang có” — chiếc điện thoại, mấy tiếng rảnh, một mảng bạn rành hơn người thường. Cột “thiếu” khỏi kẻ. Nhưng cầm điện thoại lên rồi, nhiều người vẫn khựng trước nỗi sợ kế tiếp: sợ chính việc bán hàng.
Dịch chuyển 3: Bán hàng là phục vụ niềm tin — bài học sạp sơn của bố mẹ tôi
Nếu bạn sợ bán hàng vì nghĩ đó là năn nỉ, là “mặt dày” mời người quen — tôi từng nghĩ y hệt. Cho đến khi nhớ lại sạp sơn của bố mẹ ở Việt Trì. Giai đoạn 2010–2013, sạp ấy thuộc nhóm đại lý uy tín, doanh thu lớn nhất thành phố. Sơn hãng nào chẳng bán, giá chỗ nào chẳng cạnh tranh — vậy mà khách cứ quay lại, có người đi qua ba cửa hàng khác để đến đúng sạp nhà tôi.
Bố mẹ tôi có thói quen lạ đời giữa phiên chợ ai cũng khen hàng mình nhất: nói thật cả cái hay lẫn cái dở của từng thùng sơn. Loại này bền màu nhưng lâu khô. Loại kia rẻ, nhưng nhà mặt đường bụi thì đừng lấy. Nghe như đuổi khách. Hoá ra là giữ khách — giữ được cả chục năm.
Mãi sau, đứng livestream, tôi mới gọi tên được nó: khách quay lại không vì món hàng, mà vì TIN NGƯỜI BÁN. Người mua bây giờ không thiếu chỗ mua — chỉ thiếu một người bán dám nói thật.
Học trực tiếp thầy Phạm Thành Long ở khoá IPS16, tôi nghe một câu đúc lại cả cái sạp sơn ấy: “Funnel không kiếm tiền — E-E-A-T mới kiếm tiền.” Funnel (phễu bán hàng) là hệ thống; E-E-A-T (kinh nghiệm – chuyên môn – thẩm quyền – độ tin cậy) là niềm tin thật đằng sau — nhiên liệu để máy chạy. Sạp sơn nhà tôi chưa từng có cái phễu nào, nhưng nhiên liệu thì đầy ắp.
Nên bạn không cần khéo mồm. Chỉ cần bài tập của nhà tôi: trước khi giới thiệu món gì, viết ra một điểm hay VÀ một điểm dở. Dám nói cả hai — người lạ đầu tiên sẽ tin bạn. Không dám nói điểm dở — đừng bán.
Dịch chuyển 4: Đều tay từng bước nhỏ — phiên thứ 50 khác hẳn phiên thứ 5
Tìm ra chỗ sai rồi, tôi tưởng phiên sau sẽ nổ đơn ngay. Không. Chỉ có một việc nghe rất chán: hôm nay live, mai live, ngày kia live tiếp. Như chạy bộ — không cần nhanh, chỉ cần đặt được bước chân tiếp theo. Có phiên nhích lên; có phiên tụt lại, đứng trước đèn chỉ muốn tắt máy. Nhưng mỗi phiên tôi sửa đúng một thứ nhỏ: cách cầm sản phẩm, câu mở miệng, khung giờ. Phiên thứ 50 khác hẳn phiên thứ 5 — không phải tôi giỏi lên đột ngột, mà 45 phiên ở giữa đã mài từng chỗ một.
Kết quả đến sau chuỗi ngày đều tay, không phải sau một cú liều. Trải nghiệm của riêng tôi: có phiên cao trào đơn đổ về khoảng 700 đơn mỗi giây, có phiên chốt quanh 2 tỷ đồng, kênh giờ khoảng 200.000 người theo dõi. Từ giỏ hàng im như tờ đến tiếng “ting” dồn không kịp thở — vẫn một người, một chiếc điện thoại, chỉ khác cái đầu. Đó là con số của tôi, không phải lời hứa cho bạn.
Điều đáng giữ không phải con số — là cái nhịp. Đều đặn quan trọng hơn hoàn hảo. Người lên đơn ào ào bạn thấy lúc 11 giờ đêm cũng từng ế trắng phiên đầu; khác biệt là họ dám có phiên thứ hai.
Nên đừng tất tay. Cam kết một nhịp nhỏ đến mức không còn cớ để bỏ: 30 phút mỗi tối trên chiếc điện thoại sẵn có. Lỡ bỏ một hôm? Mai làm tiếp — đứng dậy đúng lúc mới là kỹ năng khó nhất nghề này. Và muốn đứng dậy nhiều lần, cần dịch chuyển cuối cùng.
Dịch chuyển 5: Thất bại không phải bản án — nó là dữ liệu
Trước phiên live ế trắng ấy, tôi đã kịp thất bại đủ kiểu: gia sư — đứng lớp được nhưng không biến nổi thành nghề; hoa tươi — hoa héo nhanh hơn khách tới; hàng cơm văn phòng — dậy tờ mờ sáng mà lãi chẳng bõ công bưng bê; công ty nội thất rồi xưởng sơn — lần đầu tôi biết vốn nặng đè người ta thế nào; 2017 chuyển sang bán online Facebook, Instagram, Shopee — vẫn trầy trật.
Nếu mỗi lần vấp tôi tự đóng dấu “kẻ thất bại” lên trán, chắc tôi đã dừng từ vụ hoa tươi. Nhưng đọc lại từng lần như đọc hồ sơ: hoa tươi dạy về hàng dễ hỏng, hàng cơm dạy về biên lợi nhuận, xưởng sơn dạy về gánh vốn, bán online dạy về chọn kênh chọn sản phẩm. Cái gọi là “khiếu kinh doanh”, tôi ngờ chỉ là kho dữ liệu của người dám thử nhiều lần — và chịu đọc lại từng lần vấp.
Nhưng kho ấy chỉ mở với người chịu trách nhiệm 100% cho cuộc sống mình: đổ lỗi cho hoàn cảnh là tự tay đóng hồ sơ; nhận về mình, từng trang mở ra — kể cả trang xấu hổ nhất.
Tôi kể vậy vì một khoảnh khắc không quên: một học viên trong hơn 1.200 người tôi đồng hành bật khóc khi đơn đầu tiên từ một người lạ đổ về — “Em không nghĩ mình làm được.” Người sợ nhất hoá ra vỡ oà nhất khi dám thử.
Còn bạn — cái bạn thiếu không phải khiếu, mà là dữ liệu của chính mình. Chỉ có một cách lấy: dám thử lần đầu. Ngồi xem mãi, kho của bạn vẫn trắng.
Bạn đang kẹt ở dịch chuyển nào?
Bạn không cần nhớ hết cả bài — chỉ cần biết mình kẹt ở đâu. Chụp lại bảng này; mỗi lần định lùi bước, mở ra tự hỏi:
| Nghĩ cũ | Nghĩ mới | Câu tự hỏi |
|---|---|---|
| “Tại mình dở, tại hoàn cảnh” | Mổ xẻ dữ liệu | Mình đang đổ lỗi hay mổ xẻ? |
| Chờ đủ vốn, đủ đẹp, đúng lúc | Bắt đầu với cái đang có | Mình chờ điều kiện gì mà thực ra không cần? |
| Bán hàng là năn nỉ | Bán hàng là phục vụ niềm tin | Dám nói điểm dở của sản phẩm không? |
| Muốn làm to ngay | Đều tay từng bước nhỏ | Hôm nay đã đặt “bước chân tiếp theo” chưa? |
| Thất bại là bản án | Thất bại là dữ liệu | Ngõ cụt vừa rồi chỉ chỗ nào cần sửa? |
Đọc tiếp trên miota.vn
- Cách bán hàng online cho người mới: lộ trình 5 bước
- Kinh doanh affiliate từ số 0: cơ hội không nằm ở “vào sớm”
Câu hỏi thường gặp về tư duy kinh doanh từ số 0
Không có vốn có bắt đầu kinh doanh online được không?
Được. Với affiliate (tiếp thị liên kết), bạn không nhập hàng, không ôm kho — cửa vào gần như 0 đồng. Nhưng vẫn phải trả bằng thời gian, công sức, những phiên ế đầu tiên. Rào cản chính là cách nghĩ, không phải tiền.
Tôi không có khiếu kinh doanh, có học được không?
Theo trải nghiệm của tôi, “khiếu” chỉ là kho dữ liệu của người dám thử nhiều lần và chịu đọc lại từng lần vấp. Tư duy kinh doanh dịch chuyển được — tôi đã tự đập đi xây lại đúng 5 lần như trong bài.
Sợ thất bại, sợ mất tiền thì bắt đầu thế nào?
Bắt đầu bằng bước nhỏ đến mức thất bại không làm bạn đau: 30 phút mỗi tối với chiếc điện thoại sẵn có, chưa cần bỏ đồng nào. Và đổi cách đọc thất bại: nó là dữ liệu chỉ chỗ cần sửa, không phải bản án.
Bao lâu thì có kết quả?
Không ai trả lời thay bạn được, kể cả tôi — kết quả tuỳ nỗ lực, sản phẩm và thị trường mỗi người. Điều tôi thấy rõ nhất: phiên thứ 50 khác hẳn phiên thứ 5, nhờ chuỗi ngày đều tay chứ không phải một cú liều.
Kết lại: cánh cửa không khoá bằng tiền
Cái giữ bạn đứng ngoài không nằm trong ví — nó nằm ở cột “nghĩ cũ” kia, và cột đó sửa được. Đừng trả lời câu “liệu mình có làm được không” bằng suy nghĩ — trả lời bằng một bước nhỏ. Tôi đã gói những gì học được vào một cẩm nang miễn phí tại ebook.damtrongthanh.com. Tải về rồi bắt đầu ngay với chiếc điện thoại đang cầm. Tôi không hứa kết quả — nhưng mỗi lần thử nghiêm túc, bạn thu về thứ ngồi yên không bao giờ có: dữ liệu của chính mình.
Về tác giả: Tôi là Đàm Trọng Thành — nhà sáng lập Miota, cử nhân Quản trị Kinh doanh ĐH Kinh tế Quốc dân, hơn 10 năm kinh doanh từ sạp sơn của gia đình ở Việt Trì đến TikTok Shop. Tôi cùng vợ — Lan Anh (kênh lananhdaily22) — vận hành kênh khoảng 200.000 người theo dõi và đồng hành cùng hơn 1.200 học viên. Hành trình đầy ngõ cụt của tôi ở đây.
Lưu ý: mọi con số trong bài là trải nghiệm cá nhân của tôi và gia đình, không phải cam kết hay lời hứa thu nhập. Kết quả của mỗi người sẽ khác nhau — tuỳ nỗ lực, sản phẩm và thị trường.